Maffius / Observant Observant is the independent weekly magazine of Maastricht University. It started in 1975 as a monthly magazine under the name 'Maffius' and was rebranded to 'Observant' in 1980. The Observant website holds a digital archive for the volumes issued since March 2009. The University Library has digitized the missing old volumes and made them available through the portal you are currently on.
The Special Collections hold primary, raw, and unfiltered sources that are used both physically and digitally in education and research, as well as by the broader public. The core of these collections consists of various monastic libraries, containing books that were mainly acquired by Jesuits during the nineteenth and twentieth centuries. This Jesuit Collection primarily includes books in the fields of philosophy, history, anatomy, literature, theology, law, and the social sciences. In recent decades, various other collections have been added through donations, purchases, and bequests. Some of these have a direct connection to the province of Limburg and its history.
National Action Days for Resilient Heritage Discover how Maastricht University Library is strengthening the protection of its Special Collections through emergency preparedness and resilient heritage practices. Read more New Digital Exhibition on Military Memory Tourism Explore our new digital exhibition on military memory tourism. Read more Six Months of Special Collections in the Wellbeing Room Read how heritage collections contribute to wellbeing through this initiative. Read more ❮ ❯
Wat gebeurt er als twee Nederlandse universiteitsbibliotheken hun mooiste boeken bij elkaar leggen? In dit samenwerkingsproject brengen Maastricht University en de Radboud Universiteit elk vijftien van hun topstukken samen, rond vier thema’s, die elk weer hun eigen verhalen vertellen: reisverhalen, natuurlijke historie, vrouwenwerk en fantasieverhalen. Op het eerste gezicht lijken die onderwerpen misschien ver uit elkaar te liggen, maar wie beter kijkt, ziet verrassende verbanden. De collectie van de Radboud Universiteit en die van Maastricht University vertonen namelijk veel overeenkomsten als we kijken naar de wordingsgeschiedenis: een groot deel van beide collecties is afkomstig uit (deels complementaire) kloosterbibliotheken, bij uitstek plekken waar eeuwenlang kennis werd verzameld en bewaard over uiteenlopende onderwerpen. Een aantal thema’s dienden zich dan ook als vanzelf aan, zoals reisverhalen en natuurhistorische werken, die net zo zeer hun weg vonden naar de kloostertafels als religie en filosofie. In de Nijmeegse collectie is opvallend veel materiaal te vinden dat gemaakt is door en voor vrouwen: van eenvoudige gebedenboekjes tot prachtige manuscripten. Collecties zijn echter ook steeds in beweging. Zwaartepunten binnen een collectie kunnen ook ontstaan en veranderen: een recente aanwinst, zoals de collectie geïllustreerde sprookjesboeken van Bernard Reith bij Maastricht University, laat zien dat thema’s zich ook als vanzelf kunnen aanreiken. Andere onderwerpen komen gaandeweg naar voren, omdat onze vragen, interesses of perspectieven veranderen. Zo krijgen het verleden en de collecties steeds een nieuwe betekenis. Deze selectie biedt dan ook niet alleen een inkijkje in wat twee Nederlandse universiteitsbibliotheken bewaren. Ontdek dat boeken niet alleen kennis bewaren, maar dat ze ook vragen blijven stellen, je inspireren en verwonderen. Wat zeggen de boeken over hun tijd? En wat zeggen ze nu, tegen ons? Soms blijkt een oud boek verrassend actueel. Hoe langer je kijkt, hoe meer verbanden je ziet. Een reisverhaal blijkt ook een natuurboek, een fantasieboek is een verkapt politiek pamflet. Laat je meevoeren langs de thema’s, de topstukken en de verhalen.
Reisverhalen
Fantastische verhalen
Natuurlijke historie
Vrouwenwerk
Wikidata: context voor de topstukken De topstukken hebben elk een eigen vermelding op Wikidata. Dat is een open, gezamenlijke databank, een zusterproject van Wikipedia. Op Wikidata krijgen dingen een eigen “ID”, zoals makers, plaatsen, onderwerpen, kunstwerken, gebouwen en boeken. Doordat die dingen slim aan elkaar gekoppeld zijn (“linked data”), kunnen we bijzondere verbanden en inzichten laten zien. Op deze site vind je dan ook een aantal interactieve visualisaties – tijdlijnen, kaarten, afbeeldingen – via Wikidata. De links in deze visualisaties leiden je meestal naar de Wikidata-pagina's over de getoonde onderwerpen. Meer weten over dit onderdeel? Lees verder op onze projectpagina op Wikidata (Engelstalig).
Dubbelklik op elk element om het Wikidata-item te bekijken.
Waar zijn de topstukken geschreven, gedrukt of uitgegeven?
Topstukken uit de collectie van Maastricht University hebben een oranje stip; Radboud Universiteit een blauwe. Klik op elke stip voor een afbeelding, titel en collectie. De links verwijzen naar Wikidata.
Tenslotte zie je hier – in chronologische volgorde, en waar beschikbaar – portretten van de schrijvers van de topstukken.
Click here in case you are not automaticaly being redirected to Radboud Collections.
Open Topstukken Maastricht University Library Exhibitions
This digital environment is the result of ongoing work by the Maastricht University Library. It reflects our ambition to transform how heritage collections are discovered, accessed, and reused—supporting education, research, and public engagement. We believe that university heritage should not remain hidden in isolated repositories. By applying Linked Open Data principles and aligning with the Dutch National Digital Heritage Strategy , we aim to build a dynamic, interconnected knowledge infrastructure. This platform reflects our commitment to open scholarship, collaborative innovation, and the democratization of knowledge. We're proud to contribute to a more connected and accessible digital heritage landscape. Our Team This environment is developed and maintained by a multidisciplinary team that brings together expertise from across the University Library: Together, we are committed to making the University’s heritage collections accessible, searchable, and reusable for research, education, and public engagement. Developers and technical specialists who build robust, scalable platforms Collection management specialists who maintain metadata quality standards Curators who provide scholarly context with deep knowledge of our heritage materials Linked (open) Data specialists Communication professionals who make complex information accessible to diverse audiences ICT support and infrastructure teams who ensure reliable, secure access
Get Involved Whether you're a researcher, student, heritage professional, or simply curious, we’d love to hear from you. If you have questions about this environment—how to navigate it, reuse materials, or contribute to ongoing work—feel free to reach out: 📧 Email ub-lod [at] maastrichtuniversity [dot] nl
Resources & Technical Documentation Explore the tools and resources we use and share with the community: Our Technical Blog UM Library Tech Talk A behind-the-scenes blog highlighting our digital infrastructure, metadata design choices, and technical decisions — including posts about IIIF, Omeka-S, Docker, and Linked Open Data. Open Source Contributions Omeka-S Docker Setup (GitHub) Our public Docker configuration for deploying Omeka-S in a scalable, container-based environment. Ideal for institutions or developers wanting to replicate or build upon our setup. Resource Templates for Omeka-S (GitHub) A curated set of metadata templates developed to support interoperability, semantic richness, and data reuse. Community Resources Omeka Forum The official community forum for Omeka Classic and Omeka-S users worldwide. A great place to ask questions, explore new modules, and learn from other institutions and developers.
Reisverslagen vormden eeuwenlang de eerste en enige blik die het lezend publiek op buitenlandse gebieden kon werpen. Ze beschreven vreemde volkeren, hun gebruiken en de ogenschijnlijk exotische landschappen waarin zij leefden. Nog belangrijker was het dat deze teksten vaak ook beelden bevatten van deze verre oorden in fijnzinnige, gedetailleerde, soms met de hand ingekleurde houtsneden of gravures, die de verbeelding van de lezers prikkelden. Kloosterbibliotheken, die vaak rijkelijk gevuld waren met dergelijke reisverhalen en reisgidsen, bewaarden zo een schat aan kennis en verbeelding over de wereld buiten de kloostermuren. Vanaf de vijftiende eeuw werden Europese ontdekkingsreizen vaak vergezeld of gevolgd door christelijke missionarissen uit diverse orden. Deze missionarissen, uitgezonden over de hele wereld, schreven gedetailleerde dagboeken, hielden verslagen bij en schreven brieven, reisverhalen en memoires over hun ervaringen. Ook verzamelden zij de reisverslagen van andere, seculiere auteurs. Enkele topstukken in de collecties van de Radboud Universiteit en Maastricht University zijn door missionarissen opgetekende beschrijvingen van onder andere het Midden-Oosten in de zestiende eeuw, China in de zeventiende eeuw en Japan in de negentiende eeuw. Deze reisverslagen bieden de moderne lezer veel meer dan slechts een verslag van een reis. Ze vormen vensters op de tijd waarin ze zijn ontstaan. Wat vond een Europese waarnemer belangrijk of opmerkelijk genoeg om vast te leggen? Naast reisverslagen over verre oorden bevatten de Nijmeegse en Maastrichtse collecties ook vele reisgidsen, memoires, almanakken en wandelgidsen met betrekking tot Maastricht, Nijmegen, Gelderland en Limburg. Naarmate het uitgeven van boeken in West-Europa in de achttiende en negentiende eeuw meer verspreid en betaalbaar werd, nam het aantal lokale drukkerijen toe en verschenen er steeds vaker boeken en pamfletten over de eigen regio. Samen laten deze reisverhalen zien hoe tekst en beeld lezers eeuwenlang meenamen, van onbekende werelden ver over zee tot de vertrouwde paden van de eigen streek.
Le Compte, Beschryvinge van het machtige keyserryk China […]. ’s-Gravenhage, Engelbrecht Boucquet, 1698.
Louis Le Comte (1655–1728) was een jezuïetenpriester en geleerde die onder Lodewijk XIV werd uitgezonden naar het keizerlijk hof van China, met als doel de christelijke invloed aan het hof te bevorderen en wetenschappelijke kennis uit te wisselen. Le Comte arriveerde in 1688 in China met een groep jezuïeten en verbleef daar tot 1691. Zijn Beschryvinge van het machtige keyserryk China bevat prachtige illustraties van astronomische instrumenten uit het observatorium in Peking, zoals een kwadrant, een sextant, een hemelglobe, een ecliptische armillairsfeer en een equatoriale armillairsfeer. Ook de gravures van traditionele klederdrachten, van de Verboden Stad, en van hoe een schip verschillende niveaus tussen kanalen passeert, zijn bijzonder indrukwekkend. Tijdens zijn verblijf in China verrichtte Le Comte talloze observaties door het hele land en verzamelde waardevolle informatie, onder meer over het belastingsysteem. In de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Maastricht is zowel een originele Franse editie als deze Nederlandse vertaling uit hetzelfde jaar, 1698, te vinden.
Meer details
De Veer, Waerachtige beschryvinghe van drie seylagien […]. Amsterdam, Cornelis Claesz., 1605.
Toen de Portugezen en Spanjaarden zich in de zestiende eeuw in Azië hadden gevestigd om handel te drijven, konden de Nederlanders niet achterblijven. Volgens geleerden was er een kortere route om China via het noorden te bereiken. Om dat te onderzoeker gingen vanaf 1594 drie verkenningsexpedities op weg: de noordelijke doorvaart naar China bleek onmogelijk te zijn. Met de derde expeditie zouden zeevaarder en ontdekkingsreiziger Willem Barentsz (ca. 1550-1597) en schipper Jacob van Heemskerck (1567-1607) geschiedenis schrijven. De barre overwintering op Nova Zembla in het Behouden Huys is legendarisch: mannen overleefden maandenlang tussen ijsberen en extreme kou, terwijl hun schip vastzat in het poolijs. Gerrit de Veer tekende alles op, mede dankzij aantekeningen van Van Heemskerck en Barentsz, en liet zijn verslag voorzien van prachtige kaarten en illustraties. Dit boek is spannend en uniek: het enige bewaard gebleven verslag van de overwintering op Nova Zembla. Het Nijmeegse exemplaar is een zeldzaamheid in Nederlandse collecties en bevat vele handgeschreven aantekeningen en berekeningen uit de zeventiende eeuw.
Kolb, Naaukeurige en uitvoerige beschryving van Kaap de Goede Hoop […]. Amsterdam, Balthazar Lakeman, 1727.
Peter Kolb (1675–1726) was de eerstbekende wetenschappelijke ontdekkingsreiziger van de Kaap de Goede Hoop. In 1705 werd Kolb aangesteld als de eerste officiële astronoom aan de Kaap, die sinds 1652 bezet was door de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC). Kolb bracht het landschap van de Kaap, haar rivieren en haar bevolking in kaart en beschreef deze. In zijn boek Naaukeurige en uitvoerige beschryving van Kaap de Goede Hoop, oorspronkelijk uitgegeven in 1719, beschreef Kolb de Kaap als een land van rust en overvloed, waar natuurlijke hulpbronnen zoals water rijkelijk aanwezig waren. Door wetenschappelijke reizen en de wens tot koloniale uitbreiding landinwaarts werd de Kaap ook een plek waar veranderende verhoudingen tussen de lokale bevolking en nieuwkomers zich op bijzonder dramatische wijze afspeelden. In de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Maastricht is een exemplaar te vinden van de tweede editie, gedrukt in Amsterdam in 1727. Het werd getoond in een online tentoonstelling uit 2022, getiteld Day Zero/Ground Zero Cape Town: A Decolonial Walk along the Liesbeek River.
Meer details (1)
Meer details (2)
Stanhope, Memoirs of the Lady Hester Stanhope […]. Londen, H. Colburn, 1846.
Lady Hester Lucy Stanhope (1776–1839) is een van de vele vrouwelijke reisschrijvers die te vinden zijn in de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Maastricht. Ze was vierendertig jaar oud toen ze definitief Engeland verliet en doorreisde naar Griekenland, en vervolgens via het Ottomaanse Rijk verder trok. Haar arts, Charles Lewis Meryon, vergezelde haar op delen van deze reis. In 1846, enkele jaren na haar overlijden, bracht hij haar aantekeningen samen voor publicatie van haar memoires. Hesters ervaringen waren bijzonder opmerkelijk en van publiek belang omwille van haar bereidheid om zich volledig aan te passen aan de lokale gebruiken. Die levenshouding begon tijdens haar eerste reis, toen ze tijdens een schipbreuk op Rhodos gedwongen was Turkse kleding te dragen. Onder haar vele avonturen, waarin ze tal van invloedrijke lokale figuren ontmoette en wist te charmeren, nam ze een voortrekkersrol in de moderne archeologische werkwijze door een opgraving te leiden op de oude site van Ashkelon. Stanhope verbleef in het gebied dat tegenwoordig Libanon is, tot haar dood in 1839
De Poully, Guide des voyageurs […]. Maastricht, 1854.
M.J. de Poully was een van de Franse hommes de lettres die in de achttiende en negentiende eeuw verslag deden van het dagelijks leven van Maastrichtenaren, iets wat in Nederlandse geschriften over de stad juist zelden voorkomt. We hebben aan hen veel te danken voor de talrijke interessante details over het dagelijkse leven in het negentiende-eeuwse Maastricht, vastgelegd in hun observaties. In zijn genoemde reisgids, Guide des voyageurs. Histoire de Maestricht et de ses environs (1854), biedt de Poully een zeer gedetailleerde beschrijving van de stad Maastricht: haar geschiedenis, openbare gebouwen, kerken, kloosters en industrieën. Hij geeft levendige verslagen van alles: van de vrijetijdsactiviteiten van de heren en dames uit de stedelijke bourgeoisie die zich vermaakten in het stadspark, tot aan de werkzaamheden van de nachtwacht, die patrouilleerde door de stad en langs de poorten. Een belangrijke kanttekening bij zijn verslag, verteld in een luchtige en enigszins ironische stijl, is dat het dagelijkse leven dat hij daarin beschrijft veeleer de welgestelde burgerij betrof.
Salie, Le guide impartial du voyageur à Maestricht […]. Maastricht, Van Osch-America, 1855.
J.W. Salié was een Franse homme de lettres die in de negentiende eeuw verslag deed van het dagelijks leven in Maastricht—een onderwerp dat in Nederlandse geschriften over de stad zelden aan bod komt. Hij liet met name een van de meest levendige beschrijvingen na van het dagelijkse leven in het Maastricht van de jaren 1850. Salié zou een pseudoniem kunnen zijn geweest van een lokale onderwijzer met de naam Elias, hoewel daar geen officiële vermeldingen van zijn teruggevonden in de burgerlijke stand. In een in 1841 gepubliceerd gedicht ter gelegenheid van de komst van koning Willem I naar Maastricht, noemt Salié zichzelf “privé-hoogleeraar te Maastricht”. Zijn keuze om in het Frans te schrijven wijst erop dat hij mogelijk van Belgische afkomst was.
De fantastische verhalen die in kloostercollecties worden aangetroffen, getuigen van de creativiteit en verbeeldingskracht waarmee schrijvers in de afgelopen vijf eeuwen hun verkenningen van de wereld vormgaven en trachtten te begrijpen hoe en waarom mensen daarin functioneren. Fantastische verhalen bieden een manier om te experimenteren met verschillende mogelijkheden: hoe de wereld eruit zou kunnen zien en welke wezens haar zouden kunnen bewonen, hoe samenlevingen gestructureerd zouden kunnen zijn, welke vermogens een individu zou kunnen bezitten, of hoe het zou zijn om te leven in een wereld waarin magie echt bestaat. Sommige fantasieverhalen zijn oorspronkelijk geschreven ter lering en vermaak van kinderen: voor het plezier of om hen een morele les bij te brengen. Fantasie kon echter ook dienen als een krachtig middel voor politieke satire: schrijvers kregen de mogelijkheid om actuele politieke kwesties en politieke onrust te verplaatsen naar een denkbeeldige samenleving, waarin ze deze toch konden bekritiseren Het feit dat religieuze orden ook deze wonderlijke, en toch filosofisch gelaagde verhalen waardig achtten om te verzamelen, toont hun toewijding aan het verkennen van verschillende wereldbeelden, theologieën en theorieën – zelfs bovennatuurlijke. Fantasie is daarmee niet altijd een vlucht uit de werkelijkheid, maar soms juist ook een bron van inzicht, hoop en inspiratie. Het laat zien dat verbeeldingskracht altijd een onmisbare metgezel is van kennis en geloof. Deze werken, of ze nu uit kloosterlijke collecties afkomstig zijn of niet, weerspiegelen daarmee bij uitstek de menselijke drang om voorbij de grenzen van het denkbare te reiken.
Huygens, De wereldbeschouwer […]. Rotterdam, Barent Bos, 1699.
Christiaan Huygens was een baanbrekend wiskundige, natuurkundige en astronoom. Een van zijn meest fascinerende werken werd echter pas een jaar na zijn dood gepubliceerd. The Celestial Worlds Discover’d (De wereldbeschouwer) verscheen in 1698, en in de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Maastricht is deze tweede editie uit 1699 te vinden. Het boek gaat over buitenaards leven, een onderwerp dat drie eeuwen geleden nog veel opmerkelijker was dan nu. Het stelt vragen over buitenaards leven: niet óf het bestond, maar hoe het eruitzag en hoe het functioneerde. Huygens’ beschrijvingen van intelligent buitenaards leven baseerden zich op zijn beperkte waarnemingen van mensen en dieren. Zo concludeerde hij bijvoorbeeld dat buitenaardsen handen en voeten moesten hebben, net als mensen, vanwege het “gemak” ervan. Volgens Huygens hielden buitenaardsen zich bezig met astronomie en observatie, voeren zij met boten en luisterden ze naar muziek, maar kenden ze ook tegenslagen, oorlogen, ziekten en armoede. Het geocentrisme werd Huygens tijd al niet langer als wetenschappelijk juist beschouwd, en hoewel hij de aarde niet in het middelpunt van het heelal plaatste, mat hij het universum in deze beschouwing nog steeds af aan een zeer menselijke maatstaf. Het Maastrichtse exemplaar is afkomstig uit een jezuïetencollectie, wat laat zien dat kloosterorden op de hoogte wilden blijven van wetenschappelijke vraagstukken en ontwikkelingen, zelfs wanneer die het christelijke wereldbeeld ter discussie stelden.
Kopp, Aus der Molecular-Welt. Darmstadt, Winter, 1882.
Hermann Kopp (1817–1892) wordt tegenwoordig herinnerd als historicus, maar tijdens zijn leven stond hij bekend om zijn carrière als chemicus. Het boek is een fantasie over gepersonifieerde moleculen, met persoonlijkheden en soms zelfs dialogen. Kopp schreef dit fantasierijke verhaal als gedachte-oefening, waarin hij diverse hedendaagse debatten over chemische theorie verkende. Dit is een eerste, zeer zeldzame editie, en werd alleen als manuscript gepubliceerd. Deze exemplaren waren bedoeld voor privé-circulatie onder zijn vrienden, en niet voor algemene publicatie. Dit was een gebruikelijke, “respectabele” vorm van vermaak onder intellectuele kringen in de negentiende eeuw. Er zijn slechts vijf exemplaren bekend in de wereld. Dit exemplaar bevat ook de naam van Hermann Kopp, geschreven in potlood. Deze intrigerende handtekening roept de vraag op of dit misschien Kopp’s eigen exemplaar was.
Beerenbroek, [Reisbeschrijving naar Rome en terug 1770-1773]. [S.l.], [1785].
On April 9, 1770, Bartholomeus Beerenbroek (1745-1811) set out for Rome to study there for three years. He was 25 years old and had entered the Norbertine order a few years earlier. He traveled with Adrianus Heijlen (1745-1802), a member of the same order. Heijlen and Beerenbroek kept a kind of diary during their journey: concise and written in Latin. Upon their return, they elaborated it into a narrative account, highly readable and at times even gripping. Bartholomeus's account, which ended up in the Nijmegen University Library, is lively and illustrated with numerous stories. We read about traveling by stagecoach, the quality of beer in various German cities, and excursions from Rome to other Italian cities. It also includes illustrations based on existing prints. This account was intended for his family. As a priest in a monastery he was not able to tell all his stories, but on paper he told them in detail. Other copies of his report and that of Heijlen are now in the Abbey of Berne (Heeswijk Dinter) and in the Royal Library in Brussels.
Titsingh, Bijzonderheden over Japan […]. ’s-Gravenhage, Johannes Allart, 1824-1825.
Met Isaac Titsingh (1745-1812) reizen we naar een wereld die voor Europeanen lange tijd gesloten was. Als opperbevelhebber van de VOC verbleef hij van 1778 tot 1784 op het kunstmatige eiland Dejima in de baai van Nagasaki, waar de Nederlanders zich mochten vestigen om de handel voort te zetten toen de Japanse grenzen gesloten waren, vooral uit angst voor christelijke tradities. Titsingh, verknocht aan het land en haar bijzondere gebruiken, dompelde zich echter vol overgave onder in de Japanse cultuur. Zijn respect voor de Japanse tradities leverde hem privileges op die vrijwel geen enkele westerling genoot, en een status vergelijkbaar met die van een daimyo (Japanse krijgsheer). Zijn Bijzonderheden over Japan is dan ook een zeldzaam verslag van de Japanse maatschappij en cultuur tijdens het Tokugawa shogunaat (1603-1867), waarin Titsingh tal van rituelen en gebruiken beschrijft, zoals huwelijksgeschenken, rituele zelfdoding en poëzie. De fraaie illustraties in het werk wekken zijn beschrijvingen van het Japan van toen tot leven.
Montenberg, Nijmegen en omstreken in wandelingen geschetst […]. Nijmegen, Arnhem, Gebroeders E. & M. Cohen, 1898.
Een mooi voorbeeld van een kleinschalige wandelgids, zoals ze ook vandaag de dag verschijnen: Nijmegen en Omstreken in Wandelingen geschetst: rijk versierd met afbeeldingen van Oud-Nijmegen uit 1898. Het is geschreven door D.G. Montenberg, die plantagemeester was van het Kroondomein Groesbeek. In deze gids beschrijft hij talrijke wandelingen die hij in en rondom Nijmegen heeft gemaakt en hij vertelt over de geschiedenis van de plaatsen waar hij langskwam. Schetsen, voornamelijk uit de achttiende eeuw, en recente foto’s illustreren zijn beschrijvingen. Kaarten maken het mogelijk zelf ook op pad te gaan. De wandelgids laat zien dat je niet ver hoeft te reizen om je te verwonderen. De tochten van Montenberg zijn nog steeds goed te maken. Wie op pad gaat ziet hoeveel er veranderd is, maar herkent ook van alles. Dee gids geeft een mooi beeld van Nijmegen omstreeks 1898, door de wandelingen, maar ook door de advertenties die in het boekje zijn opgenomen. De reis door de stad is daardoor meteen een reis terug in de tijd.
De Fransche Robine […]. Dordrecht, Jakobus van Hoogstraten, 1755.
In een tijd waarin vrouwen in de literatuur nog vaak bijfiguren waren, geeft deze vrouwelijke Robinsonade ruimhartig het podium aan een vrouwelijke heldin. De roman is de vertaling van een vrijwel vergeten Frans werk, en verhaalt over het avontuurlijke en verbazingwekkende leven van Agnes. Het werk bevat een aaneenschakeling van gebeurtenissen en tegenslagen: geheime liefdes, gevangenschap door struikrovers, opsluiting door de inquisitie (inclusief onthullingen over hun dubieuze praktijken), een schipbreuk aan een onbewoonde kust en talloze ontmoetingen en ontdekkingen. Deze Robinsonade met vrouwelijke protagonist is heel zeldzaam en maar nauwelijks bekend: het exemplaar in de Nijmeegse universiteitsbibliotheek is het enige in Nederlandse collecties, voor zover nu bekend. Bovendien was dit exemplaar in het bezit van twee van de belangrijkste verzamelaars en specialisten op het gebied van (achttiende-eeuws) populair proza, voordat de universiteitsbibliotheek het in 2023 verwierf: Michiel Buisman (1891-1986) en Piet Buijnsters (1933-2022).
Schasz, Reize door het Aapenland. [S.l.], 1788.
Hoe gaat het eraan toe bij de apen? In 1788 publiceert J.A. Schasz, medisch doctor, de Reize door het Aapenland, een satirisch en hilarisch reisverslag naar het land van de apen. Het past in een tijd en een traditie van dystopische reisverhalen, waarin een wereld wordt beschreven die een spiegel vormt voor de eigen tijd. De apen willen hogerop, en sommigen willen mens worden. Maar hoe doe je dat? Door de staarten af te haken, is de uitkomst van uitvoerig beraad. Schasz beschrijft het humoristisch en pijnlijk, en levert zo scherpe kritiek op politiek opportunisme. Hij deed dit in een tijd van grote veranderingen: een jaar na verschijning van dit boek ontplofte de bom in Frankrijk en werd de Bastille bestormd. En in Holland probeerden patriotten de macht te grijpen. J.A. Schasz was het literaire masker van Gerrit Paape (1752-1803), die radicale standpunten innam en zich krachtig manifesteerde in de strijd tussen aanhangers van de Oranjes (die Paape fel bestreed) en de patriotten, die de gevestigde macht omver wilden werpen.
Edmund Dulac, Edmund Dulac’s picture-book for the French Red Cross. London, Hodder & Stoughton, [1915].
Dit sprookjesboek is een prachtig werk uit de zogenoemde Golden Age of Illustration, een belangrijke periode in de geschiedenis van de boekillustratie die vaak gedateerd worden vanaf circa 1880 tot in de jaren dertig van de twintigste eeuw. Een van de belangrijke namen in die periode is de Franse tekenaar en schilder Edmund Dulac (1882-1953). Zijn Edmund Dulac’s picture-book for the French Red Cross bevat 17 geïllustreerde sprookjes, zoals Assepoester, Sinbad de Zeeman, Blauwbaard, en meer. Uitgegeven tijdens de Eerste Wereldoorlog kreeg dit werk een bijzondere missie: de opbrengst ervan ging naar het Franse Rode Kruis voor de verzorging van gewonde soldaten. Fantasie ging hiermee hand in hand met de bittere realiteit van de oorlog. Dit exemplaar, in de originele uitgeversband, is een tastbare herinnering aan deze destijds gangbare combinatie van kunst en liefdadigheid en laat zien dat verbeelding en schoonheid een bron van steun kunnen zijn, zowel voor de lezer als financieel, in donkere tijden.
Poe, Tales of mystery and imagination. Londen, George G. Harrap & co., 1919.
“Er zijn bepaalde thema’s waarin de interesse allesverzengend is, maar die voor legitieme fictie te afschuwelijk zijn.” Zo introduceerde Edgar Allan Poe in 1844 zijn korte verhaal The Premature Burial. Taphofobie, de angst om levend begraven te worden, was in Poe’s tijd wijdverbreid vanwege gedocumenteerde gevallen van accidentele levende begrafenis. Poe verwerkte deze angst in dit horrorverhaal. Het is een van de horrorverhalen die zijn opgenomen de in 1919 bewerkte bundel Tales of Mystery and Imagination (Verhalen van Mysterie en Verbeelding). Dit boek, in bezit van de Bijzondere Collecties van de Universiteit Maastricht, is prachtig geïllustreerd door kunstenaar Harry Clarke uit de Golden Age of Illustration. Clarke’s werk bevat vierentwintig monochrome afbeeldingen van een nachtmerrieachtige, hallucinatoire kwaliteit. In de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Maastricht is de grootste verzameling geïllustreerde boeken uit de zogenaamde Golden Age of Illustration (circa 1880–1940) in Nederland te vinden.